علامه سید محمد فرزان

تولد و خانواده فرزان:

علامه سید محمد فرزان به سال 1312 هجری قمری برابر با 1283 شمسی در قریه «سندادان » واقع در هشت فرسخی شرق بیرجند به دنیا آمد. نام پدرش، سید علی اکبر و نام مادر بی بی بزرگ بود. سید علی اکبر در میان مردم به امانت، پرهیزکاری و دیانت معروف بود او از طریق فروش قالی امرار معاش می کرد. علی اکبر از بی بی بزرگ صاحب سه فرزند شد دو پسر به نامهای سید محمد و سید حسن و یک دختر به نام بی بی فاطمه. سید محمد فرزند بزرگ سید حسن فرزند وسط و بی بی فاطمه کوچکترین فرزند بود. پدر سید محمد زمانی که او بیش از ده سال از از عمرش نگذشته بود (حدود 1323 هـ ق) در سن چهل و دو سالگی در سفر زیارت عتبات عالیات در شهر کربلا از دنیا رفت. بی بی بزرگ پس از درگذشت همسر، حدود چهار سال در روستای سندادان همچنان سکونت داشت و به تامین معاش و تربیت و تعلیم آنها همت نمود.

تحصیلات:

سید محمد و خواهر و برادر در سندادان به مکتب می رفتند و در کنار تحصیل به مادر در امر قالی بافی کمک می کردند. زمانی که سید محمد 14 ساله شد و سید حسن 12 ساله شد و دوره ی مکتب را به پایان رساندند بی بی بزرگ به سال 1327 هجری قمری با سه فرزند خود به شهر بیرجند رفت تا وسیله ادامه تحصیل آنها را فراهم سازد. او به نزد دو روحانی بزرگ شهر یعنی حاج شیخ محمد باقر آیتی و حاج شیخ محمد هادی هادوی مراجعه نمود و از آنها خواست که تکلیف را در امر تحصیل مشخص کنند. هر دو مجتهد پیشنهاد کردند که یکی از پسران در مدرسه ی جدید (شوکتیه) و دیگری در مدرسه ی قدیم (حوزه علمیه) تحصیل کنند. شیح محمد چون بی بی بزرگ را با پسران در محضر خود دید، خاطره ورود مادر سید رضی و سید مرتضی بر شیخ مفید تجدید شده است و نوید داد که در آینده نزدیک هر دو برادر از دانشمندان و علمای طراز اول کشور در رشته ی تحصیل خود خواهند شد و الحق هم چنین است چرا که سید محمد در عالم ادب فارسی و عربی حدیث تفسیر و معارف اسلامی یگانه ی روزگار و سید حسن یعنی آیت الله تهامی در فقه. اصول علوم ادبی و عربی، حکمت و حدیث سرآمد زمان و مجتهد طراز اول شد. بدین ترتیب سید محمد فرزان در سال 1327 هجری قمری در مدرسه ی شوکتیه نام نویسی کرد. سید محمد فرزان چون در قریه ی سندادان خواندن و نوشتن قرائت قرآن و شرعیات و مقدمات علوم ادبی را فراگرفته، در کلاس دوم پذیرفته شد. اما از حساب هندسه، جغرافیا، تاریخ و علوم طبیعی به علت اینکه این علوم در مکتب تدریس نمی شد اطلاعی نداشت. اما به جهت داشتن استعداد سرشار و حافظه قوی در سه ماه نخست خود را به پایه سایر شاگردان در این دروس رسانید. هنوز نیمی از سال 1327 هجری قمری سپری نشده بود که سید محمد نیروی ادراک و فهم و نبوغ فکری خویش را بروز داد. بطوری که توجه مدرسان مدرسه شوکتیه را جلب نمود و با مبصر کلاس که حدود سه سال مقدماتی عربی را در مدرسه قدیم فراگرفته بود رقابت می کرد و حتی از او پیشی گرفت او در سال سوم، چهارم، پنجم و ششم درخشنده ترین شاگرد مدرسه شناخته شد و با معلمان خود به بحث می پرداخت. فرزان در مدرسه بیشتر اوقات خود را صرف مطالعه کتابهای موجود و مجله های المقتبس، المقتطف، المنار و الهلال می کرد. فرزان در هیجده سالگی مدرسه شوکتیه را به پایان برد. در پایان سال ششم تحصیلات کتابهای مدرسه شوکتیه یا در نیمه آن مادر سید فرزان قصد گزاردن حج بیت ا... الحرام نمود. سید محمد همراه مادر از طریق عشق آباد روسیه، ترکیه، لبنان، و شام به سوی مکه معظمه و مدینه منوره روی نهاد و مراسم حج را انجام داد. قافله سالار این کاروان شخصی به نام حاج سید علی آقا مجتهد سندادانی بود که بعدها سید محمد با دختر او ازدواج کرد و در بازگشت از حج در شهر حلب مادر رسید وفات یافت. او پس از تکفین و تدفین مادر در همان شهر به بیروت رفت و مدت کوتاهی که در آن شهر بود کتابهایی چند از کتابفروشی های آنجا خرید و به ایران آورد. فرزان پس از بازگشت از سفر به قولی حدود چهار سال در مدرسه معصومیه بیرجند تحصیل کرده است. در ادامه فرزان به مشهد مهاجرت کرده و در حلقه درس استادانی همچون ادیب نیشابوری، حاج آقا حسین قمی و آیت الله خراسانی قرار می گیرد. فرزان چون به فتق مبتلا بوده است نمی توانسته در برابراستاد دو زانو بنشیند؛ بنابراین تمام ساعات تدریس درس استاد را روی پا می ایستاد و به سخنانش گوش فرا می داد. علامه فرزان گفته است: من مطلبی را که ادیب نیشابوری تدریس می کرد به خوی می دانستم اما می خواستم از طرز بیان و شیوه سخنوری او استفاده کنم و از این رو به حلقه درس وی حاضر می شدم. فرزان صرف نظر از زبان عربی به زبان های انگلیسی و به ویژه فرانسه مسلط بود و اغلب متونی را به فارسی ترجمه می کرد.